Bệnh nứt thân xì mủ (còn gọi là bệnh nứt thân chảy nhựa) trên cây sầu riêng là dịch hại đặc biệt nguy hiểm do nấm thủy sinh Phytophthora palmivora gây ra. Nấm tấn công trực tiếp vào lớp vỏ thân chính, các chạc cành và cổ rễ ngầm, phá hủy toàn bộ hệ thống bó mạch dẫn khiến sự lưu chuyển nước và chất dinh dưỡng bị đình trệ, dẫn đến hiện tượng vàng rụng lá hàng loạt, khô cành và làm chết cây nhanh chóng nếu không phát hiện kịp thời.
Đặc điểm sinh học và con đường lây lan của mầm bệnh
Nấm Phytophthora palmivora thuộc nhóm nấm nước (Oomycetes), có cấu trúc bào tử động mang hai roi bơi (zoospores):
- Khả năng tự bơi trong nước: Bào tử roi bơi di chuyển cực kỳ linh hoạt trong màng nước mặt đất, dòng nước mưa chảy tràn và hệ thống nước tưới để tìm kiếm rễ non và vết thương hở trên thân cây.
- Khả năng tồn tại dai dẳng: Trong điều kiện bất lợi, nấm hình thành bào tử noãn (oospore) hoặc bào tử hậu (chlamydospore) vách dày sống ẩn mình trong đất ẩm và tàn dư hữu cơ nhiều năm liền.
- Cửa ngõ xâm nhiễm: Mọt đục cành, sâu đục thân, tuyến trùng hại rễ hoặc các vết xước cơ giới do dụng cụ làm vườn tạo ra các lỗ thủng, giúp sợi nấm chui sâu vào bên trong mạch gỗ mà thuốc tiếp xúc thông thường khó chạm tới.
Dấu hiệu nhận biết đặc trưng trên từng bộ phận
Việc phát hiện bệnh ngay từ giai đoạn khởi phát đóng vai trò quyết định đến khả năng cứu chữa và tỷ lệ phục hồi của cây:
- Dấu hiệu trên thân chính và cành lớn:
- Giai đoạn đầu: Vỏ cây xuất hiện những đốm sũng nước màu nâu đen, bắt đầu rỉ nhựa ướt dẻo (rất dễ nhầm lẫn với vết nước mưa đọng).
- Giai đoạn phát triển: Vết bệnh nứt dọc theo thân, chảy nhiều dịch nhựa màu nâu đỏ hoặc cánh gián đặc trưng có mùi chua nồng.
- Khi cạo nhẹ lớp vỏ bệnh: Phần mô gỗ bên dưới chuyển sang màu hồng nhạt, nâu tím thâm đen, các bó mạch dẫn bị hoại tử hoàn toàn. Vết bệnh có thể lan rộng bao quanh chu vi thân tạo hiện tượng khoanh vỏ khiến cây chết đứng.
- Dấu hiệu dưới bộ rễ (Hiện tượng tuột vỏ rễ):
- Nấm xâm nhiễm các đầu rễ tơ và rễ cám làm rễ bị thối đen, nhũn nước.
- Dấu hiệu tuột vỏ rễ điển hình: Vỏ rễ dễ dàng tách rời và tuột ra khỏi lõi gỗ chỉ bằng một cái vuốt nhẹ bằng tay, kèm theo mùi hôi chua khó chịu do tế bào mô rễ bị thối rữa.
- Biểu hiện trên tán lá và đỉnh sinh trưởng:
- Khi hệ mạch dẫn hoặc bộ rễ bị hư hỏng nặng, lá bắt đầu chuyển sang màu vàng úa và rụng lác đác (lá già rụng trước rồi đến lá bánh tẻ).
- Cây trở nên còi cọc xơ xác, các cành ngọn khô quắt và chết dần từ ngoài vào trong.
Nguyên nhân và điều kiện thuận lợi bùng phát
- Thời tiết xúc tác: Mùa mưa dầm kéo dài liên tục, độ ẩm không khí vượt trên 85% và nhiệt độ ấm áp (25 - 30°C) là môi trường "vàng" cho bào tử nấm nảy mầm và phát tán.
- Đất trồng trũng thấp và ngập úng: Vườn thiết kế bờ bao, mương rãnh kém thoát nước, triều cường dâng cao gây úng nước cục bộ quanh cổ rễ khiến rễ bị ngạt khí và nhiễm nấm hàng loạt.
- Sai lầm canh tác: Trồng cây mật độ quá dày rậm rạp, thiếu ánh nắng chiếu vào gốc; bón thừa phân đạm hóa học hoặc lạm dụng chất kích thích sinh trưởng làm mô vỏ mỏng mềm; đất chua (pH < 5.0) làm suy giảm nghiêm trọng hệ vi sinh vật đối kháng tự nhiên.
Tác hại kinh tế
Bệnh làm suy kiệt sức sống của vườn sầu riêng, gây rụng bông và rụng trái non hàng loạt, làm giảm năng suất từ 30% đến 80%. Nếu vết xì mủ bao quanh chu vi thân hoặc thối toàn bộ cổ rễ, cây sầu riêng cổ thụ nhiều năm tuổi có thể chết khô chỉ sau vài tuần, gây tổn thất kinh tế rất lớn cho nhà vườn.