Chuyển đổi xanh và AI: Lời giải bài toán kinh tế cho nông dân trồng lúa phát thải thấp ở miền Tây

Đồng bằng sông Cửu Long giữ vai trò trụ cột không thể thay thế đối với an ninh lương thực quốc gia và vị thế xuất khẩu gạo của Việt Nam trên trường quốc tế, khi đóng góp khoảng 56% tổng sản lượng lúa và hơn 90% sản lượng gạo xuất khẩu của cả nước. Tuy nhiên, đằng sau những con số xuất khẩu ấn tượng ấy là một nghịch lý kinh tế kéo dài nhiều năm: thu nhập thực tế của người nông dân trồng lúa vẫn ở mức khá khiêm tốn so với nhiều loại cây trồng khác, khiến việc vận động bà con gắn bó với cây lúa và đầu tư chuyển đổi sang quy trình canh tác giảm phát thải gặp không ít rào cản. Tại Hội thảo khoa học CELG 2026 do Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH) tổ chức ngày 12/11/2026, TS. Lâm Vừ Thanh Nội (Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cùng lãnh đạo nhà trường và giới chuyên gia đã phân tích sâu sắc bài toán cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ sinh thái và vai trò đòn bẩy của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) trong ngành hàng lúa gạo (theo thông tin từ Báo Tuổi Trẻ ngày 12/11/2026).
1. Nghịch lý thu nhập 4-5 triệu đồng/vụ và áp lực chi phí của chuyển đổi xanh
Dẫn chứng từ các đợt khảo sát thực địa tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long, TS. Lâm Vừ Thanh Nội chỉ ra sự chênh lệch thu nhập rất lớn giữa sản xuất lúa truyền thống và các mô hình chuyển đổi sang cây ăn trái đặc sản. Trong khi một số vườn cây ăn trái như sầu riêng hoặc mít khi được mùa, được giá có thể mang lại nguồn thu lên tới hàng trăm triệu đồng mỗi năm, thì nhiều nông hộ trồng lúa quy mô nhỏ sau một vụ sản xuất vất vả chỉ thu về khoản lợi nhuận ròng khoảng 4 đến 5 triệu đồng cho cả gia đình tùy theo diện tích canh tác.
Từ thực tế đời sống này, TS. Nội đặt ra một câu hỏi mang tính cốt lõi cho công tác hoạch định chính sách: nếu yêu cầu người nông dân tiếp tục giữ đất trồng lúa để bảo đảm an ninh lương thực quốc gia nhưng thu nhập của họ lại thấp hơn đáng kể so với các mô hình canh tác khác, thì việc vận động bà con tự bỏ vốn tham gia các chương trình chuyển đổi xanh hay canh tác lúa giảm phát thải sẽ không hề dễ dàng. Bên cạnh chênh lệch lợi nhuận, chi phí đầu tư ban đầu cho quá trình chuyển đổi kỹ thuật cũng là trở ngại lớn. Chia sẻ kinh nghiệm từ một dự án nghiên cứu do bà làm chủ nhiệm về sản xuất thanh long tiết kiệm tài nguyên (thay thế bóng đèn truyền thống bằng đèn LED tiết kiệm điện kết hợp thử nghiệm phân bón hữu cơ), TS. Nội nhận thấy sản phẩm canh tác hữu cơ đôi khi gặp bất lợi về hình thức mẫu mã bên ngoài so với nông sản sử dụng hóa chất thông thường. Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ tài chính và bao tiêu đầu ra phù hợp, người nông dân sẽ phải gánh thêm chi phí đầu tư trong khi chưa chắc bán được sản phẩm với mức giá tương xứng.
Vì vậy, hiệu quả của quá trình chuyển đổi xanh trong ngành lúa gạo không thể chỉ đo đếm bằng số hecta diện tích đăng ký hay lượng khí nhà kính cắt giảm trên báo cáo. Người nông dân cần được trả lời minh bạch ba câu hỏi thực tế: chi phí đầu tư tăng thêm là bao nhiêu, năng suất lúa có được duy trì ổn định hay không và hạt lúa chất lượng cao làm ra có đầu ra với giá bán xứng đáng hay không.
2. Cái giá môi trường của mô hình chạy theo sản lượng và bài toán quy hoạch liên vùng
Phân tích sâu hơn về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ hệ sinh thái tại Đồng bằng sông Cửu Long, TS. Lâm Vừ Thanh Nội lưu ý rằng dù khu vực này tiếp nhận tổng lượng nước lên tới khoảng 471 tỷ m3 mỗi năm, nhưng đồng bằng vẫn thường xuyên phải đối mặt với tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn gay gắt và thiếu nước ngọt cục bộ, đặc biệt trong các tháng mùa khô. Nếu chỉ chạy theo mục tiêu tối đa hóa sản lượng lúa bằng cách thâm canh tăng vụ, lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, cái giá phải trả về suy thoái đất, ô nhiễm nguồn nước và phát thải khí mê-tan sẽ làm xói mòn nền tảng phát triển dài hạn.
Theo TS. Nội, hiệu quả phát triển kinh tế nông nghiệp không thể chỉ tính bằng sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu thuần túy, mà bắt buộc phải hạch toán cả chi phí môi trường, tổn thất hệ sinh thái và phần thu nhập bị mất đi của những nhóm cộng đồng chịu tác động từ biến đổi khí hậu. Do đó, công tác quy hoạch phát triển cần chuyển sang cách tiếp cận tích hợp đa ngành, xem xét đồng thời các yếu tố kinh tế, hạ tầng thủy lợi, tài nguyên nước và môi trường thay vì quy hoạch tách rời từng lĩnh vực riêng lẻ. Việc duy trì diện tích đất lúa chiến lược cũng không thể đặt gánh nặng lên vai một vài tỉnh hay riêng lẻ từng hộ nông dân, mà cần có cơ chế phân bổ nguồn lực và chia sẻ chi phí hài hòa giữa các địa phương hưởng lợi trong toàn vùng.
3. Chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI): Mắt xích trọng yếu giảm chi phí lúa phát thải thấp
Trong bức tranh giải pháp tháo gỡ nút thắt chi phí cho nông dân tham gia Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long (đang triển khai tại nhiều địa phương như xã Vĩnh Thanh, tỉnh Cà Mau và các tỉnh trọng điểm miền Tây), chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) được các chuyên gia xác định là mắt xích kỹ thuật đặc biệt quan trọng.
Thay vì khiến nông dân tốn thêm chi phí khi chuyển đổi sang quy trình canh tác xanh, việc ứng dụng đồng bộ công nghệ số, cảm biến đo mực nước và thuật toán AI giúp cắt giảm trực tiếp các khoản chi phí vật tư lãng phí ngay trên đồng ruộng:
- Tối ưu hóa lượng giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật: Các mô hình AI phân tích dữ liệu thổ nhưỡng, ảnh viễn thám và giai đoạn sinh trưởng của cây lúa giúp nông dân xác định chính xác nhu cầu dinh dưỡng từng thửa ruộng, khuyến khích giảm lượng giống gieo sạ (sạ thưa, sạ cụm) và bón phân cân đối theo nhu cầu thực tế, qua đó hạ giá thành sản xuất trên mỗi kilogram lúa.
- Quản trị tưới ngập khô xen kẽ (AWD) và đo đạc phát thải MRV tự động: Sự kết hợp giữa cảm biến mực nước tự động, nền tảng số quản lý vùng trồng và trí tuệ nhân tạo giúp người trồng lúa kiểm soát chính xác lịch rút nước phơi ruộng đúng thời điểm (giúp rễ lúa ăn sâu chống đổ ngã và cắt giảm mạnh khí mê-tan phát thải), đồng thời tự động hóa quy trình thu thập dữ liệu đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) phục vụ chứng nhận gạo phát thải thấp và thương mại hóa tín chỉ carbon.
4. Đồng kiến tạo chính sách "4 nhà" để thương mại hóa tín chỉ carbon và gạo xanh
Phát biểu tại Hội thảo khoa học CELG 2026 (diễn đàn trao đổi chuyên sâu về chính sách và phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh), PGS.TS Bùi Quang Hùng, Giám đốc Đại học Kinh tế TP.HCM nhấn mạnh rằng những vấn đề phức tạp như xây dựng thị trường tín chỉ carbon nông nghiệp hay phát triển bền vững vùng đồng bằng không còn nằm trong phạm vi giải quyết của một ngành hay một địa phương đơn lẻ.
Theo lãnh đạo UEH, các cơ chế chính sách thúc đẩy nông nghiệp xanh cần được đồng kiến tạo với sự tham gia thực chất của bốn chủ thể gồm Nhà nước, nhà trường (giới nghiên cứu), doanh nghiệp và cộng đồng nông dân, cùng phối hợp liên ngành và liên vùng xuyên suốt từ khâu thiết kế chính sách, hỗ trợ tài chính công nghệ đến khâu thực thi và đánh giá hiệu quả. Chỉ khi có sự chung tay này, bài toán đầu ra giá trị cao cho hạt gạo phát thải thấp mới được giải quyết tận gốc.
5. Góc nhìn ứng dụng cho nông dân trồng lúa và hợp tác xã miền Tây
Những phân tích từ Hội thảo CELG 2026 mang lại thông điệp rất thiết thực cho người trồng lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long: con đường nâng cao thu nhập từ cây lúa không nằm ở việc tăng thêm phân thuốc để ép năng suất, mà nằm ở việc giảm chi phí đầu vào thông qua quy trình canh tác thông minh và liên kết chuỗi để bán gạo chất lượng cao kèm giá trị xanh. Đối với các hợp tác xã và nông hộ, bước đi khôn ngoan nhất hiện nay là tích cực tham gia vào các cánh đồng mẫu lớn thuộc Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao để được hưởng các gói hỗ trợ về hạ tầng thủy lợi, cơ giới hóa sạ hàng vùi phân và phần mềm quản lý nhật ký số.
Ngay trong từng vụ sản xuất, bà con nên mạnh dạn giảm lượng giống gieo sạ xuống mức khuyến cáo (80-100 kg/ha thay vì sạ dày 150-200 kg/ha), áp dụng kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ kết hợp sử dụng các ứng dụng trợ lý AI và bảng so màu lá để bón đạm đúng nhu cầu cây lúa. Cách làm này không chỉ giúp tiết kiệm ngay vài triệu đồng chi phí giống và phân thuốc trên mỗi hecta, nâng cao biên lợi nhuận ròng mà còn tạo ra nguồn dữ liệu số minh bạch để các doanh nghiệp xuất khẩu sẵn sàng ký hợp đồng bao tiêu với mức giá cộng thêm hấp dẫn. Bạn đọc có thể xem đầy đủ nội dung các tham luận tại mục nguồn trích dẫn.
Nguồn trích dẫn
Nhật Xuân. (2026, November 12). Một vụ lúa lời vài triệu đồng, làm sao để nông dân mặn mà với chuyển đổi xanh? Báo Tuổi Trẻ Online, tuoitre.vn. https://tuoitre.vn/mot-vu-lua-loi-vai-trieu-dong-lam-sao-de-nong-dan-man-ma-voi-chuyen-doi-xanh-100261112195000935.htm
Xem nguồn gốc





Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào.