Xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) cho giống lúa và cây trồng chỉnh sửa gen

Trong chiến lược tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng xanh, tuần hoàn và thích ứng biến đổi khí hậu, công nghệ sinh học thế hệ mới cùng trí tuệ nhân tạo (AI) phân tích dữ liệu di truyền đang được xác định là động lực tăng trưởng đột phá cấp quốc gia. Tuy nhiên, để những giống cây trồng ưu việt được tạo ra bằng công nghệ chỉnh sửa gen trong phòng thí nghiệm có thể sớm bước ra đồng ruộng phục vụ người nông dân, việc hoàn thiện hành lang pháp lý và thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đang trở thành yêu cầu cấp thiết được các cơ quan quản lý nhà nước và giới chuyên gia quốc tế đặc biệt quan tâm (theo tổng hợp phân tích từ Báo Điện tử Chính phủ ngày 9/11/2026).
1. Chiến lược quốc gia về công nghệ sinh học và mục tiêu đến năm 2030-2045
Khung định hướng phát triển công nghệ sinh học nông nghiệp của Việt Nam đã được xác lập đồng bộ thông qua hệ thống văn bản chỉ đạo cấp cao: từ Quyết định số 1131/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược (trong đó xếp công nghệ chỉnh sửa gen vào nhóm công nghệ y - sinh học tiên tiến ưu tiên ứng dụng trong y tế và nông nghiệp), đến Quyết định số 1466/QĐ-TTg ngày 31/7/2026 phê duyệt Kế hoạch phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp và môi trường.
Cụ thể hóa các mục tiêu của Chính phủ, ngày 26/10/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định số 4066/QĐ-BNNMT đặt trọng tâm vào việc làm chủ công nghệ lõi, phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp và sản phẩm công nghệ chiến lược quy mô công nghiệp có sức cạnh tranh cao, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số và bảo đảm tự chủ công nghệ. Theo lộ trình đề ra:
- Giai đoạn 2026-2030: Việt Nam đặt mục tiêu đầu tư xây dựng ít nhất 5 phòng thí nghiệm trọng điểm và 5 phòng thí nghiệm chuyên ngành hiện đại, tập trung mũi nhọn vào công nghệ gen, công nghệ tế bào thực vật và động vật, vi sinh vật, thú y và chẩn đoán dịch bệnh.
- Mục tiêu đến năm 2035, tầm nhìn 2045: Làm chủ hoàn toàn công nghệ sinh học thế hệ mới và công nghệ chỉnh sửa gen (tiêu biểu là hệ thống CRISPR/Cas) để tạo ra các sản phẩm thương mại phục vụ hiệu quả thị trường trong nước và xuất khẩu.
2. Khuyến nghị của chuyên gia quốc tế: Ưu tiên chỉnh sửa gen trên cây lúa nước chịu mặn
Phân tích về giá trị thực tiễn của công nghệ chỉnh sửa gen (CRISPR/Cas) đối với bài toán an ninh lương thực toàn cầu, TS. Michael Leader thuộc Nhóm công tác về công nghệ lai tạo đổi mới (PBI), Hiệp hội CropLife châu Á chỉ ra rằng ngành trồng trọt thế giới đang đứng trước áp lực phải gia tăng năng suất thêm 2,4% mỗi năm để đáp ứng đủ nhu cầu lương thực vào năm 2050. Khác với các phương pháp lai tạo truyền thống vốn đòi hỏi nhiều thế hệ chọn lọc kéo dài hàng chục năm, chỉnh sửa gen cho phép can thiệp chính xác và có chủ đích vào đúng gen mục tiêu trên cây trồng mà không đưa vật liệu di truyền ngoại lai vào cơ thể sinh vật, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian chọn tạo giống mới.
Đặt trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam là quốc gia thường xuyên chịu tác động nặng nề của thiên tai, bão lũ và nước biển dâng, TS. Michael Leader khuyến nghị Việt Nam nên tập trung nguồn lực ứng dụng chỉnh sửa gen để nâng cao khả năng chống chịu sâu bệnh và giải quyết triệt để tình trạng xâm nhập mặn trên cây lúa, bảo đảm ổn định năng suất qua từng năm, bên cạnh việc nghiên cứu tạo các giống ngô thân thấp chống đổ ngã trước bão nhiệt đới hay phát triển bộ rễ ăn sâu cho cây ngô, đậu tương. Đồng quan điểm này, GS.TS Robert Henry từ Đại học Queensland Brisbane (Australia) khẳng định Việt Nam cần ưu tiên hàng đầu việc ứng dụng công nghệ sinh học tiên tiến trên các loại cây trồng chủ lực, đặc biệt là cây lúa nước, trong bối cảnh mức độ chấp nhận của công chúng và khung pháp lý tại nhiều quốc gia trên thế giới đối với cây trồng chỉnh sửa gen đang chuyển biến rất tích cực.
3. Đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) tháo gỡ chi phí thương mại hóa
Mặc dù các nhà khoa học thuộc Viện Di truyền nông nghiệp trong nước đã bước đầu nghiên cứu và cải tạo thành công nhiều tính trạng ưu việt trên các giống lúa, cà phê và chuối bằng công nghệ gen mới, nhưng nút thắt lớn nhất hiện nay nằm ở khâu hoàn thiện thủ tục để đưa sản phẩm ra khảo nghiệm và thương mại hóa đại trà ngoài đồng ruộng.
Về khía cạnh thể chế, TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết hệ thống pháp luật đã có bước tiến căn bản khi Luật số 146/2025/QH15 (có hiệu lực từ ngày 1/1/2026) cùng Nghị định số 43/2026/NĐ-CP đã phân định rạch ròi hai khái niệm pháp lý giữa "sinh vật biến đổi gen" (GMO) và "sinh vật chỉnh sửa gen". Để tiếp tục khơi thông thực tiễn sản xuất trên cơ sở đánh giá khoa học và bảo đảm an toàn sinh học, TS. Long thông tin Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang trực tiếp nghiên cứu, xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với một số loại cây trồng được tạo ra bằng công nghệ chỉnh sửa gen để báo cáo và trình Chính phủ xem xét.
Đánh giá cao bước đi này của Việt Nam, TS. Michael Leader dẫn chứng kinh nghiệm thực tế từ các nước trong khu vực: Philippines từ tháng 3/2023 đã cấp giấy chứng nhận không thuộc diện quản lý GMO cho giống chuối chỉnh sửa gen không hóa nâu của Tropic Biosciences; Thái Lan từ tháng 7 và tháng 8/2024 cũng đã ban hành quy định miễn trừ quản lý GMO đối với cây trồng chỉnh sửa gen nếu sản phẩm cuối cùng không còn chứa DNA ngoại lai. Theo chuyên gia CropLife châu Á, chi phí để hoàn tất thủ tục thương mại hóa một sản phẩm GMO truyền thống có thể vượt quá 100 triệu USD và kéo dài hơn 16 năm. Do đó, việc Việt Nam miễn áp dụng quy chế quản lý GMO đối với các giống cây trồng chỉnh sửa gen không chứa DNA ngoại lai, quản lý dựa trên đặc tính sản phẩm cuối cùng và sớm ban hành hướng dẫn rõ ràng về quy trình khảo nghiệm, công nhận lưu hành giống sẽ giúp giải phóng nguồn lực sáng tạo cho các viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong nước.
4. Thúc đẩy hợp tác công tư (PPP) gắn kết phòng thí nghiệm với đồng ruộng
Thực hiện nhiệm vụ được giao tại Quyết định 4066/QĐ-BNNMT, Vụ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên ngành để xây dựng gói chính sách ưu đãi, thu hút đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), hình thành chuỗi liên kết khép kín từ khâu nghiên cứu giải mã dữ liệu di truyền bằng AI, chỉnh sửa gen trong phòng thí nghiệm đến sản xuất hạt giống và thương mại hóa ngoài đồng ruộng.
5. Góc nhìn ứng dụng cho doanh nghiệp giống cây trồng và vùng lúa xâm nhập mặn
Việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường xúc tiến xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho cây trồng chỉnh sửa gen là tin vui lớn đối với các vùng trồng lúa ven biển Đồng bằng sông Cửu Long như Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Bến Tre và Kiên Giang, nơi hạn mặn đang đe dọa trực tiếp mùa vụ hằng năm. Đối với các doanh nghiệp kinh doanh giống lúa và trung tâm giống địa phương, đây là thời điểm vàng để chủ động ký kết hợp tác nghiên cứu theo mô hình PPP với Viện Di truyền nông nghiệp và các trường đại học, sẵn sàng tham gia khảo nghiệm thực địa ngay khi khung sandbox được ban hành để nắm giữ bản quyền các giống lúa chịu mặn, kháng rầy nâu và bệnh đạo ôn thế hệ mới.
Đối với bà con nông dân vùng ven biển và đồng bằng, việc nắm bắt thông tin khoa học chính xác giúp phân biệt rõ giống lúa chỉnh sửa gen (tối ưu hóa gen nội tại của chính cây lúa, an toàn sinh học cao) với cây trồng biến đổi gen truyền thống, từ đó sẵn sàng tiếp nhận và ứng dụng các bộ giống xác nhận mới có khả năng chống chịu khắc nghiệt, giúp tiết kiệm nước ngọt và ổn định năng suất bền vững. Bạn đọc có thể xem đầy đủ nội dung các ý kiến chuyên gia tại mục nguồn trích dẫn.
Nguồn trích dẫn
Đỗ Hương. (2026, November 9). Công nghệ chỉnh sửa gen tạo động lực đột phá cho ngành nông nghiệp. Báo Điện tử Chính phủ, baochinhphu.vn. https://baochinhphu.vn/cong-nghe-chinh-sua-gen-tao-dong-luc-dot-pha-cho-nganh-nong-nghiep-102261109083920082.htm
Xem nguồn gốc





Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào.