Ứng dụng AI nhận diện sâu bệnh, nâng cao giá trị cây sầu riêng tại Lâm Đồng

Tại các vùng trồng sầu riêng tập trung của tỉnh Lâm Đồng như Đạ Huoai, Đạ Tẻh và Cát Tiên, cây sầu riêng đang mang lại nguồn thu nhập chủ lực cho nhiều nông hộ. Tuy nhiên, việc mở rộng diện tích nhanh, canh tác thâm canh cao cùng diễn biến thời tiết cực đoan đã khiến áp lực sâu bệnh hại gia tăng rõ rệt. Trong khi đó, thói quen lạm dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học kéo dài làm suy giảm hệ vi sinh vật có ích, tăng độ chua của đất và phá vỡ cân bằng sinh thái vườn cây. Trước thực tế này, nhiệm vụ khoa học và công nghệ "Xây dựng mô hình quản lý tổng hợp một số sâu, bệnh hại chính trên cây sầu riêng tại tỉnh Lâm Đồng" (giai đoạn 2023-2026) do Viện Bảo vệ thực vật chủ trì đã được triển khai nhằm chuẩn hóa quy trình canh tác và đưa công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) vào hỗ trợ nhà vườn.
1. Bức tranh sâu bệnh hại và quy luật phát sinh theo mùa vụ
Sau 3 năm điều tra thực địa tại các vùng trồng trọng điểm, nhóm nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 25 loài sâu bệnh hại trên cây sầu riêng và khoanh vùng 8 đối tượng gây hại chính, gồm: rầy nhảy, rệp sáp giả, sâu đục quả, sâu đục thân, bệnh nứt thân xì mủ, thối nâu quả, cháy lá và héo ngọn (chết ngược cành). Bên cạnh đó, hệ sinh thái vườn cũng ghi nhận 12 loài thiên địch tự nhiên nhưng mật độ còn thấp do tác động của hóa chất.
Đáng chú ý, đề tài đã làm rõ đặc điểm sinh học của các loài chích hút như rầy nhảy (Allocaridara malayensis), rệp sáp giả (Planococcus minor) và lập được lịch theo dõi thời điểm bùng phát dịch hại theo giai đoạn sinh trưởng của cây:
- Nhóm côn trùng chích hút và đục phá: Rầy nhảy phát sinh mạnh trong các đợt cơi đọt sau thu hoạch từ tháng 10 đến tháng 12. Rệp sáp giả gây hại từ giai đoạn ra đọt đến ra hoa, đậu quả, đạt mật độ cao nhất vào tháng 2-3. Sâu đục quả tập trung gây hại từ tháng 3 đến tháng 5, còn sâu đục thân xuất hiện mạnh vào tháng 3-5 và bùng phát đợt thứ hai vào tháng 8-9.
- Nhóm bệnh hại thân, lá và quả: Bệnh nứt thân xì mủ xuất hiện quanh năm nhưng gây hại nặng từ tháng 6 đến tháng 10 (cao điểm vào tháng 8), làm phá hủy mạch dẫn khiến cây chết từng cành hoặc chết toàn cây nếu vết bệnh bao quanh thân chính. Bệnh cháy lá thường phát sinh đầu năm gây rụng lá sớm và giảm khả năng quang hợp, trong khi bệnh héo ngọn gia tăng từ giữa năm và nặng nhất vào những tháng cuối năm.
2. Quy trình quản lý dịch hại tổng hợp và kết quả mô hình trình diễn
Từ dữ liệu quy luật mùa vụ, nhóm nghiên cứu xây dựng quy trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) theo nguyên tắc phối hợp đồng bộ giữa canh tác, sinh học và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng thời điểm thay vì phun phòng tràn lan theo cảm tính:
- Cải tạo đất và phòng bệnh vùng rễ bằng chế phẩm sinh học: Đối với các bệnh xuất phát từ đất và vùng rễ như nứt thân xì mủ, vàng lá thối rễ, héo ngọn, quy trình ưu tiên sử dụng các chủng vi sinh vật đối kháng thuộc chi Trichoderma, Bacillus và Streptomyces kết hợp phân chuồng hoai mục, bón vào giai đoạn sau thu hoạch và đầu mùa mưa để phục hồi hệ vi sinh vật đất.
- Can thiệp đúng ngưỡng đối với sâu rầy: Với rầy nhảy và rệp sáp giả, kết quả nghiên cứu ghi nhận hiệu quả kiểm soát cao khi xử lý bằng hỗn hợp dầu khoáng và hoạt chất Abamectin vào thời điểm đọt non vừa nhú mũi giáo, nhắc lại sau 7-10 ngày nhằm bảo vệ cơi đọt và giảm áp lực thuốc hóa học ở các giai đoạn sau.
- Hiệu quả thực tế trên đồng ruộng: Triển khai trên 3 mô hình trình diễn với tổng quy mô 3 ha tại vùng trồng trọng điểm phía Nam Lâm Đồng, quy trình giúp hiệu quả phòng trừ các đối tượng sâu bệnh chính đạt từ 70,75% đến 82,22%, đồng thời nâng hiệu quả kinh tế tăng 15,24% đến 16,11% so với tập quán canh tác truyền thống.
3. Phần mềm AI nhận diện 8 nhóm sâu bệnh chính bằng mô hình YOLOv12
Một kết quả nổi bật mang tính ứng dụng cao của nhiệm vụ là phần mềm nhận diện sâu bệnh hại trên cây sầu riêng xây dựng trên nền tảng mô hình học sâu YOLOv12, được huấn luyện từ bộ dữ liệu hình ảnh thực tế của 8 nhóm sâu bệnh hại chính. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường trên lá, đọt, thân hoặc trái, nhà vườn có thể sử dụng phần mềm để đối chiếu triệu chứng, xác định nguyên nhân, tra cứu hướng xử lý ban đầu ngay tại gốc cây, đồng thời lưu trữ và chia sẻ kết quả chẩn đoán.
Công cụ này mở ra cách tiếp cận trực quan giúp người trồng rút ngắn thời gian nhận diện dịch hại và hạn chế tình trạng mua nhầm thuốc do chẩn đoán sai bệnh. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu cũng lưu ý phần mềm cần tiếp tục được bổ sung dữ liệu hình ảnh ở nhiều điều kiện vườn khác nhau; trong thực tế sản xuất, bà con vẫn nên kết hợp kết quả nhận diện từ AI với quan sát tổng thể vườn cây và tham vấn cán bộ kỹ thuật địa phương trước khi xử lý diện rộng.
4. Góc nhìn ứng dụng cho nhà vườn
Việc kết hợp lịch dự báo sâu bệnh theo mùa vụ với phần mềm nhận diện AI giúp nhà vườn chuyển từ thế bị động xử lý khi cây đã tổn thương nặng sang chủ động phòng ngừa đúng thời điểm. Khi giảm được số lần phun thuốc không cần thiết, chi phí vật tư đầu vào hạ xuống, mật độ thiên địch tự nhiên từng bước phục hồi và trái sầu riêng dễ đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về dư lượng phục vụ xuất khẩu. Để xem chi tiết các thông số thử nghiệm và hướng dẫn kỹ thuật đầy đủ, bà con có thể tham khảo trực tiếp bài viết gốc tại mục nguồn trích dẫn.
Nguồn trích dẫn
AT. (2026, October 29). Ứng dụng AI nhận diện sâu bệnh, nâng cao giá trị cây sầu riêng. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, vjst.vn. https://vjst.vn/ung-dung-ai-nhan-dien-sau-benh-nang-cao-gia-tri-cay-sau-rieng-103792.html
Xem nguồn gốc





Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào.